Τουρκία Ισραήλ: Δυναμικές σχέσεις συμφέροντος…

Περιοδικό Στρατηγική, τεύχος Δεκεμβρίου 2012

Η Τουρκία και το Ισραήλ ασκώντας εξωτερική πολιτική βασιζόμενες, κατά το πλείστον της ιστορικής τους διαδρομής, στο ρεαλιστικό μοντέλο σκέψης των διεθνών σχέσεων, έχουν σαφή εικόνα των λειτουργιών του διεθνούς συστήματος και γνώμονά τους αποτελεί το εθνικό συμφέρον, όπως βέβαια αυτό ορίζεται από την εκάστοτε ηγεσία. Έχουν και οι δύο αντιληφθεί πως η μεν στρατηγική συνείδηση οφείλει να στηρίζεται στην ιστορία, ο δε στρατηγικός σχεδιασμός στην καθημερινή πραγματικότητα. Για αυτό και διέπονταν, διέπονται και θα διέπονται από «δυναμικές» σχέσεις συμφέροντος. Αυτές θα είναι ομαλές όταν το επιτάσσει το εθνικό τους συμφέρον, και θα παγώνουν όταν για οποιοδήποτε λόγο αντίκειται σε αυτό.

Η περιοχή της Μέσης Ανατολής, κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, χαρακτηρίσθηκε από την παγκόσμια ιδεολογική πόλωση των δυο υπερδυνάμεων η οποία διαίρεσε γεωπολιτικά την περιοχή αντικατοπτρίζοντας τον στρατηγικό ανταγωνισμό, την διαμάχη σχετικά με το πετρέλαιο και βεβαίως τον ενδοπεριφερειακό ανταγωνισμό που προέκυψε με την ίδρυση του Ισραήλ, ο οποίος σταδιακά κλιμακώθηκε. Μόνο από τη δεκαετία του 1980 και μετά, άρχισαν οι ψυχροπολεμικές συνθήκες να μεταβάλλονται, ώστε μεταψυχροπολεμικά η ιδεολογικού χαρακτήρα πόλωση να μετατραπεί σε πόλωση πολιτισμική και θρησκευτική. Σήμερα, που το διεθνές σύστημα απομακρύνεται από τον παγκόσμιο ηγεμονισμό των ΗΠΑ, οδεύοντας σε ένα πολυπολικό σύστημα, η Μέση Ανατολή αποτελεί τον καλύτερο αντικατοπτρισμό της πάλης για επιβίωση εν πρώτοις και επιδίωξης του μεγαλύτερου κέρδους στην διαμορφούμενη ισορροπία ισχύος στην περιφέρεια αυτή.

Πριν την εμφάνιση του Ισραήλ ως έθνος –κράτος, δεν υπήρχε διαμάχη μεταξύ Εβραίων και Μουσουλμάνων, αντίθετα πολλοί Εβραίοι κατέφευγαν σε αραβικά κράτη για να γλυτώσουν από την αντισημιτική καταπίεση των χριστιανικών ευρωπαϊκών κρατών. Η δημιουργία, όμως, κράτους στην περιοχή, δημιούργησε ανακατατάξεις στην περιφερειακή ισορροπία ισχύος και η περίοδος του Ψυχρού Πολέμου χαρακτηρίσθηκε ως μια συνεχής σύγκρουση, μεταξύ Ισραήλ και όλων των περιφερειακών κρατών που δεν επιθυμούσαν να το αναγνωρίσουν, αφού αποτελούσε ένα ξένο στοιχείο στον γεωπολιτικό χαρακτήρα της περιοχής. Αυτή την περίοδο, από την πλευρά του, το Ισραήλ, ακολούθησε επεκτατική πολιτική, ώστε να εξασφαλίσει ζωτικό χώρο. Το Ισραήλ εγκλωβισμένο σε μια στενή λωρίδα γης, την οποία στο ψυχροπολεμικό κλίμα έπρεπε να υπερασπισθεί στρατιωτικά, βρέθηκε αντιμέτωπο με ένα πρόβλημα ασφάλειας. Έτσι για να υπάρξει και να μπορέσει να δραστηριοποιηθεί στην περιοχή έθεσε τρεις βασικούς στόχους: τη διεθνή υποστήριξη και νομιμότητα, την εξασφάλιση της ενεργούς στήριξης ή έστω ουδετερότητας των μη αραβικών στοιχείων της περιοχής και τον έλεγχο των ισορροπιών ανάμεσα στα αραβικά κράτη ώστε να αποτραπεί συνασπισμός εναντίον του. Η σύναψη στενών σχέσεων με την Τουρκία ενίσχυσε, όχι μόνο τις διεθνείς προσπάθειες νομιμοποίησής του, αλλά γενικά είχε ευεργετικές συνέπειες και στους τρεις προαναφερθέντες στόχους.

Στα πλαίσια της ιδεολογικής πόλωσης, η Τουρκία κατέστη περιφερειακός σύμμαχος του Ισραήλ καθώς αυτό δημιουργήθηκε λόγω της στήριξης του ατλαντικού άξονα, στον οποίο προσανατολίστηκε η Τουρκία μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και λόγω της επιρροής που ασκούσε στις ΗΠΑ. Επομένως, οι σχέσεις ΗΠΑ-Τουρκίας και Ισραήλ-ΗΠΑ οδήγησαν αναμενόμενα και σε στενούς δεσμούς μεταξύ Τουρκίας-Ισραήλ.

Η Τουρκία προσπάθησε ιδιαίτερα, αν και όχι με μεγάλη επιτυχία, να τονίσει ότι οι συναφθείσες σχέσεις με το Ισραήλ δεν βάλλουν εναντίον κανενός τρίτου μέρους, ώστε να αποφύγει τον περιορισμό του πεδίου δράσης της. Εντούτοις, η προσέγγιση των δύο χωρών, παρόλο που φαινόταν να προκύπτει αβίαστα και να εξασφαλίζει τα συμφέροντά τους, σταδιακά άρχισε να συνιστά εναλλακτικό κόστος ιδιαίτερα για την Τουρκία, όσον αφορά στις σχέσεις με τα άλλα κράτη στην περιφέρεια αλλά και παγκοσμίως. Πιο συγκεκριμένα, όπως αναγνωρίζει και ο Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Αχμέτ Νταβούτογλου, στο Στρατηγικό Βάθος, το τρίγωνο ΗΠΑ-Τουρκία-Ισραήλ δημιούργησε επιφυλάξεις τόσο με την Ευρωπαϊκή Ένωση, όσο και με την Κίνα και την Ρωσία. Και ενώ μέχρι και τα πρώτα χρόνια μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, η Τουρκία ακολούθησε μια στατική δέσμευση στις σχέσεις της με το Ισραήλ, κατάφερε να συνειδητοποιήσει πως αυτή της προκάλεσε προβλήματα στις σχέσεις της και με την ομάδα χωρών της Ασίας και της Αφρικής, κυρίως με την Ισλαμική Διάσκεψη.

Οι σχέσεις της Τουρκίας με τα αραβικά κράτη επιδεινώθηκαν και αυτές σταδιακά λόγω του Ισραήλ, με συνέπειες όχι μόνο σε επίπεδο ισχύος, αλλά και στον οικονομικό τομέα με απώλειες για την Τουρκία. Η ειρηνευτική διαδικασία της Μέσης Ανατολής, επηρέασε αρνητικά τις σχέσεις αυτές και η μη συμμετοχή της Άγκυρας αλλά και το γεγονός ότι δεν προσεκλήθη ούτε ως ενεργό μέλος στις διαπραγματεύσεις και κυρίως στον οικονομικό τομέα αυτής της διαδικασίας, αποδυνάμωσαν την επιρροή της στην περιοχή. Η σύναψη στενών σχέσεων με το Ισραήλ σε μια συγκυρία που θα ήταν κατάλληλη για την επέκταση της τουρκικής επιρροής στην περιφέρεια και την ανάπτυξη σχέσεων με τον αραβικό κόσμο, έφερε στην επιφάνεια ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα. Οι σχέσεις Τουρκίας-Ισραήλ, ενώ ξεκίνησαν ως σχέσεις τακτικής, κυρίως σε θέματα ασφάλειας, έγιναν αντιληπτές στον αραβικό κόσμο σαν σχέσεις στρατηγικής συμμαχίας, με αποτέλεσμα η Τουρκία να γίνει ο αποδέκτης των αντιδράσεων που στόχο είχαν το Ισραήλ. Τα πράγματα οξύνθηκαν όταν αναπτύχθηκαν σενάρια περί δημιουργίας άξονα με την Ιορδανία με την υποστήριξη των ΗΠΑ, κινητοποιώντας την αραβική κοινή γνώμη, ιδιαίτερα από χώρες όπως η Συρία, με την οποία έτσι κι αλλιώς οι σχέσεις με την Τουρκία είχαν προβλήματα. Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1990, η Τουρκία αντιμετώπισε σοβαρό περιορισμό του πεδίου δράσης της στην Μέση Ανατολή. Ας σημειωθεί εδώ, κατά την ειρηνευτική διαδικασία της Μέσης Ανατολής οι σχέσεις του Ισραήλ με τις αραβικές χώρες εισήλθαν σε μια πορεία σταδιακής βελτίωσης. Μετά την ένταση στις σχέσεις Συρίας –Τουρκίας, η έναρξη διαπραγματεύσεων ανάμεσα στη Συρία και το Ισραήλ αποτελεί σαφή ένδειξη πως ανά πάσα στιγμή μπορεί να μεταβάλλεται η ευαίσθητη ισορροπία στην περιοχή της Μέσης Ανατολής.

Όπως αναφέρθη, μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, η Τουρκία διατηρήθηκε ενεργά στο διπλωματικό επίπεδο σε σχέση με τα ζητήματα ασφάλειας, αλλά έμεινε στο περιθώριο σε οικονομικό επίπεδο. Νοιώθοντας, λοιπόν, για χρόνια το βάρος της ασφάλειας στη Νοτιανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ, μοιράζεται με την Δύση και το Ισραήλ το ζήτημα ασφάλειας στην Μέση Ανατολή, χωρίς όμως να έχει καταφέρει να εκμεταλλευθεί τις πηγές οικονομικού κέρδους. Πρόκειται φυσικά για το πετρέλαιο, αλλά και τους υδάτινους πόρους. Στην Μέση Ανατολή δεν υπάρχει, με άμεσο τουλάχιστον τρόπο, πόλεμος για τους πόρους αυτούς, αλλά ούτε και μια ειρηνευτική διαδικασία που να μην συμπεριλαμβάνει στην ατζέντα την ανακατανομή τους. Η Τουρκία επηρεάστηκε ιδιαίτερα από την πετρελαϊκή κρίση της δεκαετίας του 1970, αλλά και ο πόλεμος του Κόλπου της προξένησε σοβαρότατες οικονομικές απώλειες. Οι υδάτινοι πόροι, ένα εν δυνάμει πεδίο σύγκρουσης της περιοχής, είναι από τα φλέγοντα ζήτημα που εξετάζει η Τουρκία, προς το παρόν όμως στα πλαίσια των διπλωματικών ελιγμών. Την ίδια στιγμή που στο εσωτερικό της αντιμετωπίζει σοβαρότατο πρόβλημα με το Κουρδικό και βαθύτατη κρίση με τις πολιτικοστρατιωτικές σχέσεις, το περιφερειακό της περιβάλλον είναι εκρηκτικό, ιδιαίτερα σχετικά με τη Συρία, το Ιράν και το Ισραήλ.

Το πετρέλαιο και οι υδάτινοι πόροι είναι και από τους σημαντικότερους λόγους αλλαγής της περιφερειακής στρατηγικής του Ισραήλ, καθώς έμεινε μακριά από πηγές που μπορούν να του αποφέρουν οικονομικά οφέλη και συνακόλουθα μεγαλύτερη ισχύ. Η αδυναμία ελέγχου, λοιπόν, με στρατιωτικά μέσα οδήγησε το Ισραήλ, στην χάραξη μιας νέας στρατηγικής ώστε να του δώσει την δυνατότητα επέκτασης μέσω μιας ειρηνικής στάσης. Η ασφάλεια και τα συμφέροντά του, δεν προασπίζονται μόνο μέσω της ισχύος των οπλικών συστημάτων που διαθέτει, αλλά μέσω της εξασφάλισης στρατηγικού βάθους. Έτσι, το Ισραήλ, ενώ διατηρεί ανοιχτό το πεδίο δράσης του στο θέμα της ασφάλειας, δείχνει να εκμεταλλεύεται καλύτερα τα οικονομικά ζητήματα. Ενώ, από τη μια πλευρά πραγματοποιεί διαπραγματεύσεις με την Τουρκία σε ζητήματα ασφαλείας, ταυτόχρονα έρχεται σε συμφωνία με την Κύπρο για την παροχή τεχνογνωσίας και πώληση οπλικών συστημάτων, όπως τα τηλεκατευθυνόμενα κατασκοπευτικά αεροσκάφη, τεθωρακισμένα μεταφορικά μέσα για τον στρατό και ηλεκτρονικά συστήματα επικοινωνίας. Το Ισραήλ ακολουθεί ένα ευρύτερο σχέδιο εμπλοκής της πολεμικής αεροπορίας, του πολεμικού ναυτικού αλλά και του στρατού ξηράς στο θέμα ασφάλειας του χερσαίου, του εναέριου και του θαλάσσιου χώρου της Κύπρου, στα πλαίσια συμφωνίας αμυντικής συνεργασίας που σύναψαν οι δύο χώρες, με αφορμή τη συνεργασία στον ενεργειακό τομέα.

Προβλήματα στις σχέσεις Τουρκίας Ισραήλ υπάρχουν, βέβαια, ήδη από το 2003 και την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ σύμφωνα με τον καθηγητή Μουσταφά Κιμπάρογλου του Πανεπιστημίου Μπιλκέντ της Άγκυρας. Ενώ, η Τουρκία φοβάται την εμφάνιση ενός ανεξάρτητου Κουρδιστάν στο βόρειο Ιράκ, το Ισραήλ φαίνεται να βλέπει θετικά μια τέτοια προοπτική. Η διαμάχη για τη Γάζα του 2007-2008 ψύχρανε ιδιαίτερα τις σχέσεις των δύο χωρών, όταν ο Τούρκος πρωθυπουργός Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν χαρακτήρισε τη δράση του Ισραήλ ως «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας» και δήλωσε πως «θα θερίσει ό, τι σπέρνει». Ακολούθησε τον Οκτώβρη του 2009, η άρνηση συμμετοχής του Ισραήλ εκ μέρους της Τουρκίας, σε στρατιωτική άσκηση που οργανώθηκε ανάμεσα σε Τουρκία, Ισραήλ, ΗΠΑ, Ιταλία με το όνομα Anatolian Eagle. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός, Μπενιαμίν Νετανυάχου, ανέφερε πως η Τουρκία πλέον δεν μπορεί να θεωρηθεί αξιόπιστος διαμεσολαβητής στις σχέσεις Συρίας Ισραήλ. Οι σχέσεις των δύο χωρών έφθασαν στο ναδίρ με την υπόθεση του Μαβί Μαρμαρά, όπου σκοτώθηκαν εννέα άνθρωποι, μετά την ισραηλινή επίθεση στον στόλο που μετέφερε ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα, κλωνίζοντας πλέον εντελώς ό, τι είχε απομείνει από την καλή συνεργασία που υπήρχε στο παρελθόν. Λίγο μετά το συμβάν, η Τουρκία έφθασε στο σημείο να απελάσει τον Ισραηλινό πρεσβευτή. Δεν ήταν και λίγες οι φωνές που μιλούσαν ακόμα και για απειλή θερμού επεισοδίου. Οι Τούρκοι αξιωματούχοι ανησυχούν ιδιαίτερα για την εμπλοκή των ΗΠΑ και του Ισραήλ στην Κύπρο και την συνακόλουθη απομόνωση και αποδυνάμωση των τουρκικών θέσεων, γύρω από το κρίσιμο θέμα της ΑΟΖ και της οριοθέτησής της. Όπως ορθά επισημαίνει ο Σάββας Καλεντερίδης «η Τουρκία βλέπει την πολιτική της σε σχέση με την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα να αποδομείται εκ των πραγμάτων, αφού η διεθνής πρακτική που ακολουθεί τους κανόνες διεθνούς δικαίου, έχει αρχίσει να αγγίζει την πολιτική της εισβολής και κατοχής στη ΝΑ Μεσόγειο και την πολιτική του casus belli στο Αιγαίο» (Καλεντερίδης 2012).

Εκ του αποτελέσματος, η συμμαχία με το Ισραήλ προκάλεσε κρίση μεταξύ της Τουρκίας και ταυτόχρονα σχεδόν όλων των γειτόνων της. Ενώ για το Ισραήλ, η σχέση του με την Τουρκία ήταν επωφελής, δεν συνέβη το ίδιο και από την άλλη πλευρά. Επιπλέον, το Ισραήλ καταφέρνει σήμερα να αξιοποιήσει τις δυναμικές σχέσεις που αναπτύσσονται στην ευαίσθητη ισορροπία της Μέσης Ανατολής, ενώ η Τουρκία οδηγείται σε απομόνωση. Ο ενορχηστρωτής της εξωτερικής της πολιτικής, Αχμέτ Νταβούτογλου, ενώ έχει σαφώς αντιληφθεί τα κακώς κείμενα της τουρκικής στρατηγικής σε βάθος χρόνου, με την αδιέξοδη στρατηγική της υπερεξάπλωσης την οποία προτείνει, δεν δείχνει να καταφέρνει να έχει ένα αντίστοιχο αποτέλεσμα προς το συμφέρον της χώρας του. Η στρατηγική των μηδενικών προβλημάτων του έχει μετατραπεί σε στρατηγική πολλαπλών προβλημάτων, που εντοπίζονται τόσο στο διεθνές όσο και στο περιφερειακό επίπεδο, ιδιαίτερα με τη Συρία, το Ιράν, το Ιράκ, την Αρμενία, την Ελλάδα, την Κύπρο και τώρα και με το Ισραήλ. Το πιθανότερο είναι η αίσθηση εγκλωβισμού του, να οδηγήσει σε τακτικά σφάλματα, των οποίων το τίμημα θα πληρώσει η χώρα του –και ενδεχομένως χώρες που θα αποτελέσουν «παράπλευρες» απώλειες- ευρύτερα σε επίπεδο υψηλής στρατηγικής.

Πηγές

Καλεντερίδης Σάββας, «Δοκιμάζονται οι σχέσεις Τουρκίας- Ισραήλ και η πολιτική του Αττίλα και του casus belli», Ινφογνώμων, http://freepen.gr/?p=5046, 7 Ιουνίου 2012

Νταβούτογλου Αχμέτ, Το Στρατηγικό Βάθος, η διεθνής θέση της Τουρκίας, μτφρ. Ν. Ραπτόπουλος, επ. επιμ. Νεοκλής Σαρρής, 9η εκδ., ΠΟΙΟΤΗΤΑ, Αθήνα, 2010

Rainsford Sarah, "Turkey rallies to Gaza's plight", BBC News Istanbul, 16 January 2009 http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7831496.stm

Ravid Barak, "Israel hits back at Turkey over scuppered air force drill", Haaretz, October 11, 2009 http://www.haaretz.com/news/israel-hits-back-at-turkey-over-scuppered-air-force-drill-1.6319